انجمن شعر اردستان

                                              به نام خدا

                                      "  گویش اردستانی "

          مرتضی امامی :مدرس دانشگاه آزاد اسلامی واحد اردستان

چکیده:    در این مقاله در باره  تعریف زبان وشکلهای گوناگون  آن وگویش اردستانی که یکی از گونه های زبان است مطالبی  ارائه ودر ادامه به بعضی از ضرب المثل ها ولغات ونمونه ای از اشعار به گویش اردستانی اشاره خواهد شد.

کلید واژه ها :     اردستان  ،زبان   ، گویش ، گونه ، لهجه و . . .

مقدمه:  در تعریف زبان آمده است : زبان یک نظام است و کار اصلی آن ایجاد ارتباط میان انسان ها است.  زبان  آدمی اگرچه یک نظام یگانه ای است ؛اما شکلهای زیادی به خود می گیرد .شما به شهرهای مختلف کشور عزیزمان ایران مسافرت کرده اید و  لزوما به این امر  پی برده اید که اهالی هر یک ازاین شهر ها با این که خود را اهل یک زبان می پندارند به شکل ویژه ای صحبت می کنند .ما در این بار ه در سطور بعدی سخن خواهیم گفت و اشاره خواهیم کرد که  علت این تنوع چیست.

همان گونه که آوردیم زبان دارای شکلهای مختلف است. یکی از این شکلها گونه است ؛ در تعریف گونه گفته اند :شکلی از زبان است که هر کدام در جا وموقیت معینی به کار می روند ، برای مثال وقتی استادی با دانشجویان خود درمورد مطلبی در کلاس سخن می گوید  تفاوت آن رابا زمانی که  با همکاران یا دوستان خودسخن می گوید به خوبی  می توان در یافت .گونه ی دیگر زبان لهجه است که به شکل هایی از یک زبان گفته می شود که تنها در ادای واژگان با هم تفاوت دارند.مثلا تصور کنید اشخاصی از اقوام لر ، ترک ،کرد و... به فارسی مطلبی را بیان کنند ؛ شما به خوبی متوجه تفاوت  لهجه های آنها خواهید شد. واما گویش  به ویژه گویش اردستانی که موضوع  اصلی مقاله ی ماست:

گویش:    به شکلی ازز بان گویند که جدای از تلفظ در انتخاب واژگان وقواعد دستوری هم با یک دیگر تفاوت دارند .مثلا :فعل "خوردم" به گویش اردستانی می شود "بم خواد"  یا "جمله ی  "کجا رفتی" که گویش اردستانی آن می شود: "کیا شوی " این تفاوت به خوبی محسوس است.

کویش اردستانی رادر نقاط مرکــزی ایران در جنوب شرقــی اصفهان ،بخشهای کوهپایه ورودشت ،شهرستان نایین ،نطنز،بخش هایی از کاشان،خمینی شهر،میمه وزردشتیان یزد وکرمان می توان یافت .این گویش همانند دیگر گویشهای زبان بدون آموزش ،به شکل طبیعی در محیط خانواده ،ازپدر ومادر به فرزندان منتقل می گردیده است واگرچه تفاوت اندکی در تلفظ واژگان در گویش  مردم محله های این شهرستان دیده می شود لیکن اساس وریشه ی کلمات یکسان است مگر در بعضی از واژه ها که  تعداد آن چندان زیاد نیست .برای مثال کلمه ی "کوزه" که امروز در تداول عام ظرف آب به حساب می آید در محله های این شهرستان با نام: تنگ ، ساق،درابی،سبوو...شناخته می شود.

گویش هایی که که در منطقه ی بین جنوب کاشان وشمال اصفهان وبعضی از روستاهای اطراف آن رایج بوده وهست در اصل به گویشهای ایران میانه مربوط می شده است . این احتمال هم داده شده است  که گویش بخش هایی از اصفهان وکاشان واطراف ان باقی مانده ی زبان پهلوی "پارتی"  باشد.

آن چه امروزه باعث نگرانی  بسیاری از زبان شناسان و محققین این علم است این است که به علت تمایل نسل جوان به گفتن فارسی معیار وگریزان بودن  آنان از گویش محلی،  این گویشها به زودی رو به فراموشی گذارد وبا این که ریشه ی بسیاری از واژگان زبان معیار در بطن همین گویش هاست برای ریشه یابی آن ها دچار مشکل شوند.

به همین خاطر عده ای برای ماندگاری  وحفظ این یادگارارزشمند گذشتگان خود ، اقدام به چاپ مقالات وسرودن اشعار  ودرج لغات در مجموعه هایی که بعضا به چاپ رسیده نموده اند .از جمله می توان از استاد بزرگوارجناب آقای سید احسان الله هاشمی ودوست محقق ودانشمند آقای مرتضی شفیعی اردستانی  که در این راستا متحمل زحماتی شده اندیاد کرد . نگارنده ی این مطالب نیز که از این دغدغه بی نصیب نمانده است سعی نمود با جسارت به ساحت بزرگان ادب به سرودن اشعاری به گویش محلی اقدام نماید وتا حدودی دین خویش را که بر گردن داشته ادا نماید. ابیات زیر از غزلی به نام : "  تو روسّ چِش مادرِ " که بر گردان آن به زبان معیار می شود :تو در مقابل چشمان من هستی،حقیر در وصف مقام شامخ معلم سروده است .

نصیحت تـــــو مــــــــــارو قند نقل تــــــــو شکرم                                              بـــــــوا که حــــال توره از کلــوم تو جیرم

هروم چــــــی ما بلدوم از تــــــــــو هِ به دورد بوم                                            اِگَ نَ بوی تو خدا ذوم مِ چـی تومو به سرم

تو روس چش ما در هـــــر طــــــرف که وناقسوم                                             بالـو سرم چپ و روسّم هم اوم ورو نـی ورم

بـــــــــــه مـــاش بووت پیـرم قــــــد معلمـــــد داب                                            خبش بووتِّ کـــه رحمت کــر خـــــــدا پییرم

تو پیر ب بوی همی عمردد فدای هـــــــو مــــو کئد                                           بد اگ ک هـومو جــــــوم به قــربومد نکرم...

ماهم عقیده :پرستوک "داروم کـــه توش رو بووت                                          نَ مهـــرد از دلـــم شو ن شکلد از نظـــــــرم

  که به طور مختصر  بر گردان آن به زبان معیار چنین است:

پند واندرز تو برای من قند وسخن تو چون شکر شیرین است. برایم بگو که از سخنان تو جگرم حال می آید.

فدای تو شوم هر چه می دانم همه از وجود توست . فقط خدا می داند اگر تو نبودی چه بر سر من می آمد .

تو در برابر چشمان من هستی به هر طرف که می نگرم.بالای سرم سمت چپ وراستم واین سوی و آن سویم.

پدرم به من گفت ارزش معلمت  راداشته باش(قدرش را بدان).چه خوب گفته است که خدا پدرم را بیامرزد.

تو تمام عمرت را صرف یادگیری ما گردی وپیر شدی. حال اگر ما جان فدای تو نکنیم کار بسیار بدی است.

من هم چون "پرستو "به این معتقدم : که در باره ی تو گفت: نه مهر ومحبتت از دلم بیرون می رود  ونه شمایلت.

در پایان به چند ضرب المثل اشاره نموده وبه دنبال آن به بعضی از واژه های این گویش می پردازیم.

وقتی می خواهند بی ربطی دو موضوع را نسبت به هم بیان  کنند  می گویند :چش بالوو  تل گارِ/تل چکارِ چش دارِ

یعنی چشم در بالا وشکم در پایین است واین دو به هم ربطی ندارد.

وشگید نخواد که عاشقی ویرد وشو . یعنی گرسنگی نخورده ای که عاشقی یادت برود.

هر که دی نَ هِ وی  نَ هِ . یعنی هر کس  که در حضور نیست ودیده نمی شود، از یاد می رود.

واما به آب:   او          به باد :وو           به خاک: هوک       به آتش : اَتش      به مرد :مئد        به زن : جن                به پسر پور      به دختر :دُت      به سیب : سو      به خربزه :هبیزه     به چراغ :چورو     به سلام :سولوم       برو:  بشه          بنشین: حناق     به گاو: گا       به درازگوش : خِ            به گوساله: گچی     به سگ:کووِ        به گربه : مِلی گویند وباقی از حوصله ی این مقاله بیرون است.

منابع ومآخذ:  

 - آتشکده اردستان تالیف ابوالقاسم رفیع مهر آباد.

- فهلویات اردستانی دست نوشته ی مرتضی شفیعی اردستانی.

- توصیف ساختمان دستوری زبان فارسی ،محمد رضا باطنی ،تهران 1348

- مبانی زبان شناسی وکاربرد آن در زبان فارسی ، ابوالحسن نجفی  تهران 1358